پنجشنبه ، 22 آگوست ، 2019

آداب شرعی معاهدات

آداب شرعی معاهدات

ترجمه : ابو زبیر

در سنن ابی داود روایت شده است که پیامبر اسلام – صلی الله علیه و سلم – فرموده است : «کسی ظلم کرد بر کسیکه با او عهد بسته است، یا به حق او نقصان رسانید، یا او را تکلیف داد بالاتر از طاقت او و یا بدون رضامندی او چیزی را از او گرفت، من با او در روز قیامت می جنگم»

عقد عبارت است از بستن، لهذا پیمان و یا معاهدهء که در میان دو شخص و یا دو جهت بسته شود، آن را عقد گفته می شود.

علامه جصاص – رحمه الله – می فرماید : «معاملهء را که عقد و یا عهد گفته می شود، معنایش اینست که دو فریق، کردن و یا نکردن کاری را در آینده بر خود لازم کرده اند و هر دو بر پایبندی به آن متفق شده اند». این را در عرف امروزی معاهده و پیمان نیز گفته می شود.

خداوند متعال فرموده است :

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ – المائده : ۱ ، ترجمه : ای مؤمنان ! وفا کنید به عهدها.

این فرمان الهی شامل هر نوع معاهدات است، مثلا عهد نکاح و عهد خرید و فروش. معاهدات بین المللی که بین دو قوم و یا چند اقوام انجام می یابد نیز شامل «عقود» است، لهذا پایبندی به پیمان های بین المللی نیز لازم است.

پیش از اسلام نیز مردم عهد و پیمان می بستند، اما پایبندی به معاهدات را نشانه محکومیت و نقض معاهدات را نشانه جرات و برتری می دانستند. اما پیمان های رسول الله – صلی الله علیه و سلم – در تاریخ معاهدات بی نظیر و ایده آل خوانده می شود. مهم ترین پیمان سرور کائنات – صلی الله علیه وسلم – به نام صلح حدیبیه مشهور است.

حدیبیه نام چاهی است و روستای که در نزدیکی آن چاه بود نیز به حدیبیه یاد می شد. این منطقه ۹ میل از مکه مکرمه فاصله دارد و اکنون به نام شمیسی یاد می شود، بخش زیادی آن داخل حرم و متباقی اش بیرون از حرم است. رسول الله – صلی الله علیه وسلم – به تاریخ اول ذی القعده سال ۶ هجری به هدف عمره از مدینه به طرف مکه روان شد. تقریبا پانزده صد نفر مهاجرین و انصار – رضی الله عنهم – نیز رسول الله – صلی الله علیه و سلم – را همراهی می نمودند، هرگاه رسول الله – صلی الله علیه و سلم – به حدیبیه رسید، قریش مکه گمان کردند که مسلمان ها به هدف جنگ آمده اند.

پیامبر اسلام – صلی الله علیه و سلم – حضرت عثمان – رضی الله عنه – را به حیث قاصد فرستاد تا قریش را آگاه بسازد که مسلمان ها به هدف جنگ نیامده اند. اما کفار قریش حضرت عثمان – رضی الله عنه – را بازداشت کردند و به مسلمان ها خبر شهادت حضرت عثمان – رضی الله عنه – رسید. رسول الله – صلی الله علیه و سلم – از مسلمان ها بیعت گرفت که تا مرگ برای قصاص حضرت عثمان – رضی الله عنه – می جنگند، این بیعت به بیعت رضوان مشهور است و در قرآن نیز به آن اشاره شده است. قریش هرگاه از بیعت مسلمان ها خبر شدند حضرت عثمان – رضی الله عنه – را رها ساختند و توسط سهیل بن عمرو پیام صلح فرستادند.

پس از گفتگوی طولانی، پیمانی آماده شد که به صلح نامه حدیبیه یاد می شود. رسول الله – صلی الله علیه و سلم – حضرت علی – کرم الله وجهه – را برای نوشتن پیمان انتخاب نمود، و فرمود بنویس : بسم الله الرحمن الرحیم، روش عرب ها در زمان جاهلیت این بود که «باسمک اللهم» می نوشتند، لهذا سهیل بن عمرو گفت که من بسم الله الرحمن الرحیم (یا رحمان) را نمی شناسم، سپس هرگاه رسول الله – صلی الله علیه و سلم – گفت بنویس : محمد رسول الله، سهیل باز اعتراض کرد که ما تو را به حیث پیامبر خدا نمی شناسیم. رسول الله – صلی  الله علی و سلم – فرمود ؛ سوگند بخدا من رسول الله هستم، اگر چه تو مرا تکذیب بکنی. سپس به حضرت علی – کرم الله وجهه – فرمود این را حذف کن. حضرت علی – کرم الله وجهه – عرض نمود که هرگز نمی توانم نام رسول الله – صلی  الله علیه و سلم – را حذف بکنم. سپس خود پیامبر – صلی الله علیه و سلم – آن را حذف نمود و فرمود همانگونه که این ها می خواهند (یعنی محمد بن عبدالله) بنویس. این عالی ترین نمونه های اسوه حسنه در باب آداب معاهده نویسی به شمار می رود.

سپس هر یکی از شرایط پیمان قابل توجه است. شرط اول این بود که تا ده سال در برابر یکدیگر نمی جنگند، دیگر اینکه هرگاه فردی از قریش بدون اجازه سرپرست به مدینه برود به مکه باز گردانده می شود (اگر چه مسلمان شده باشد و هجرت کرده باشد) ، اما اگر کسی از مسلمان ها از مدینه به مکه برود باز پس گردانده نمی شود. محمد و همراهان او امسال بدون حج و عمره به مدینه باز گردند و در سال آینده تنها برای سه روز و آن هم به جز شمشیر بدون کدام سلاح به مکه بیایند و پس از ادای عمره به مدینه برگردند (شمشیر هم باید در نیام باشد) ، نیز یکی از شرایط این بود که قبائل عرب اجازه دارند با هر یکی ازین دو فریق بخواهند پیمان ببندند.

بیش تر شرایط صلح نامه حدیبیه بر ضعف مسلمان ها دلالت می کرد و بعضی مسلمان ها احساس نا راحتی هم می نمودند، اما پیامدهای مفید واقعات بعدی ثابت کرد که این پیمان در حقیقت، زمینه ساز فتوحات سرنوشت ساز مسلمان ها گردید. چنانچه در اثنای برگشت از حدیبیه، سوره فتح نازل شد و این صلح را فتح مبین خواند.

از اسوه حسنه پیامبر اکرم –  صلی  الله علیه و سلم – دانسته شد که اگر حاکم مسلمان ها پیمان صلح با کفار را در خیر اسلام و مسلمان ها می بیند صلح جائز است، و اگر صلح به نفع اسلام و مسلمان ها نباشد جائز نیست، زیرا این بر خلاف مقتضای فریضه جهاد است.

نیز این هم دانسته شد که پیمان بدون معاوضه، همچنان به عوض گرفتن مال و یا به عوض دادن مال، هر سه صورت جائز است. چنانکه رسول الله –  صلی الله علیه وسلم – پس از هجرت بدون گرفتن و یا دادن عوض با یهود مدینه پیمان بست. همچنان در پیمان حدیبیه معاوضه ذکر نشده است. اما در پیمان با نصارای نجران آمده است که اهل نجران هر سال دو هزار چادر یمنی می دهند، یک هزار در ماه صفر و یک هزار در ماه رجب. نیز  رسول الله –  صلی الله علیه و سلم – در غزوه احزاب با دادن نصف خرمای مدینه با عیینه بن حصن فزاری اراده صلح نمود. معلوم شد که هر سه صورتِ معاوضه در صلح جائز است.

همچنان در باب معاهدات از سیرت نبوی –  صلی الله علیه و سلم – دانسته می شود که پیمان باید نوشته شود و به شکل کتبی ثبت گردد. چنانچه از احادیث و کتب تواریخ معلوم می گردد که به ثبت کتبی معاهدات حکم شده است. مثلا ؛ معاهده حدیبیه، معاهده اهل نجران، معاهده بنوثقیف، معاهده رسول الله – صلی الله علیه و سلم – با مردم دومة الجندل، معاهده اهل هجر، معاهده مشهور میان اهل مدینه و یهود.

نیز سیرت سرور کائنات – صلی الله علیه و سلم – تعلیم می دهد که پیمان نباید متصادم با تعلیمات اسلامی باشد. هرگاه اهل نجران شرایطی را پیش کردند که خلاف رهنمودهای اسلامی بود، رسول الله – صلی الله علیه وسلم – از پذیرفتن آن انکار فرمود و این نکته را در معاهده جا داد که آن ها سود (ربا) نمی گیرند و کسی که سود می گیرد از معاهده خارج می شود.

این هم از آداب مسنون معاهدات است که عهدنامه باید دو نقل داشته باشد و یک نقل پیش هر فریق محفوظ باشد. چنانکه یک نقل صلح نامه حدیبیه نزد پیامبر –  صلی الله علیه و سلم – و نقل دوم نزد سهیل بن عمرو بود.

نیز پیمان های رسول  الله – صلی الله علیه و سلم – ما را رهنمایی می کند هرگاه پیمان انجام یابد، باید افراد سرکرده هر دو طرف بر آن عهدنامه امضا بکنند. چنانکه بر عهدنامه حدیبیه از طرف مسلمان ها ابوبکر بن ابی قحافه، عمر بن الخطاب، عثمان بن عفان، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابی وقاص، ابوعبیده بن ابی الجراح و کاتب عهدنامه حضرت علی – رضی الله عنهم – امضا نمودند. از طرف مشرکین حویطب بن عبدالعزی و مکرز بن حفص امضا کردند.

حقوق بشر نیز در معاهدات رسول  الله – صلی  الله علیه و سلم – جایگاه خاص دارد. حقوق اساسی باشنده گان هر منطقه لحاظ شده و به حقوق مذهبی شان نیز احترام شده است. آزادی عقیدوی رعایت شده و هیچ کسی به ترک مذهب و یا پذیرفتن اسلام مجبور ساخته نشده است. چنانچه در معاهده اهل نجران آمده بود که جان، مال، مذهب، معابد و راهبان آن ها محفوظ می باشند. رسول الله – صلی الله علیه و سلم  – حقوق تجارتی و اقتصادی مردم را نیز در معاهدات در نظر گرفته است، چنانچه در معاهده بنی ثقیف این شق نیز شامل بود.

رسول الله – صلی الله علیه و سلم – و اصحاب کرام –  رضی الله عنهم اجمعین – در پایبندی و پاسداری معاهدات معیار های بلندی قائم نمودند. رسول الله – صلی الله علیه و سلم – چنانکه ذات امین و صادق بود، معاهدات او نیز ذریعه دعوت به دین بود.

Related posts