جولای 13, 2020

تنش های روز افزون منطقوی و ناکامی سارک

تنش های روز افزون منطقوی و ناکامی سارک

حبیبی سمنگانی

هفت کشور آسیای جنوبی – هند، پاکستان، بنگلادیش، بوتان، مالدیو، نیپال و سری لانکا – به تاریخ ۸ دسمبر ۱۹۸۵ میلادی، اتحادیه همکاری های منطقه ای جنوب آسیا یا «سارک» (SAARC) را در داکا، پایتخت بنگلادیش رسما بنیاد گذاشتند. افغانستان با اینکه از کشورهای آسیای مرکزی است، در سال ۲۰۰۵ میلادی عضویت دائمی این سازمان را به دست آورد. سازمان سارک از ۲۱٪ جمعیت جهان نمایندگی می کند. اما سهم این هشت کشور در اقتصاد جهانی تنها ۴ در صد است، که بیان گر فقر و گرسنگیِ حاکم در این منطقه است.

این تنها هند و پاکستان نبود که پس از تقسیم هند روزی هم آرام ننشستند، و تا ایجاد این سازمان حد اقل سه بار با هم جنگیده بودند، بلکه روابط هند و بنگلادیش، هند و سری لانکا، و پاکستان و بنگلادیش نیز تیره و متشنج بود. هدف از ایجاد این سازمان منطقوی این بود که هماهنگی میان منطقه را میان دولت ها و مردم را گسترش دهد و از تکرار حوادث ناگوار جلوگیری کند.

اگر چه پیمان سارک در مدت ۳۵ سال، کدام دستاورد یا پیشرفت بزرگ سیاسی و اقتصادی نداشته است، البته؛ هر از گاهی با برگذاری نشست هایی گوناگونی در سطوح مختلف، این زمینه را برای کشورهای آسیای جنوبی فراهم کرده است، تا با هم بنشینند، بگویند و از فاصله ها بکاهند.

اما درین اواخر دیده می شود که خود این سازمان نیز شکار سیاست های خصمانه اعضای خود شده و از کار مانده است. قرار بود ۱۹مین نشست رهبران سارک در نومبر ۲۰۱۶ در اسلام آباد، پاکستان برگزار می شد، اما پس از انکار هند و پیروی سه کشور دیگر – بنگلادیش، بوتان و افغانستان – از هند، این نشست کنسل اعلام شد و حالا سال ششم جریان دارد که نشست رهبران سارک برگزار نشده و سازمان عملا معطل است.

هدف از یادآوری سارک این بود که، هند، یکی از اعضای کلیدی و مهم این سازمان، درین روزها با کشورهای نیپال، پاکستان و چین در موارد مختلف دست و گریبان بوده، اما در چنین اوضاع بغرنج منطقوی، نامی از سارک شنیده نمی شود. گویا هیچ میکانیسم تعیین شده و یا خودکاری وجود ندارد، تا این سازمان لا اقل برای حل مشکلات داخلی خود، روی کار شود، چه برسد به اینکه به معضل های فرا منطقوی رسیدگی بکند.

گفته می شود که قرن بیست و یک، قرن آسیا است. شکی نیست که آسیا بدون هند و چین، آسیا نیست. این دو کشور بیش از یک سوم جمعیت جهان را تشکیل می دهند و دومین و پنجمین اقتصاد بزرگ جهان هستند. انکار از جایگاه جهانی چین مرادف پنهان داشتن آفتاب با انگشتان است. اما هند نیز با حمایت پیهم و همه جانبه امریکا و غرب، که شاید هدف واقعی شان ایستاده کردن آن در برابر چین است، رشد چشمگیری در عرصه اقتصادی به خصوص ساینس و تیکنالوژی داشته است.

چین و هند، پس از رقابت ها و کشمکش های سرد اقتصادی و منطقوی، بالاخره در اپریل ۲۰۲۰ میلادی در شرق منطقه «لداخ» با هم درگیر شدند. هر دو جهت یکدیگر را متهم می کنند که نظامیان شان از حدود خود پیشروی کرده اند. گفته می شود که این بزرگ ترین نزاع مرزی میان هند و چین در ۲۰ سال گذشته است. اگر چه نیروهای هر دو کشور در سال ۲۰۱۷ هم در منطقه دوکلام در مرز کشور بوتان با هم رو در رو شده بودند، اما سپس هر دو کشور به توافقی رسیدند و نیروهای خود را از منطقه جنجالی میان چین و بوتان، پس خواستند. در نزاع تازه حد اقل صد تن عسکر از هر دو طرف زخمی شدند و شماری از عساکر هندی از سوی چینایی ها گرفتار هم شدند، که سپس رها شدند. تحرکات نظامی این دو کشور بزرگ، خطر جدی برای امنیت جهان و منطقه پنداشته می شود.

در سال ۱۹۶۲ میلادی، جنگ ۳۱ روزه ای میان چین و هند رخ داده بود که عامل آن هم نزاع مرزی بود و به پیروزی جمهوری چین تمام شده بود. اقصای چین (Aksai Chin) یکی ازان دو منطقه ایست که سبب نزاع مرزی میان چین و هند شده است. هند آن را بخشی از منطقه لداخ، ایالت جامو و کشمیر می دانست و بر آن دعوی داشت. اما از باور چین؛ این منطقه بخشی از تبت بوده، که در قرن نزدهم شامل کشمیر شده بود. چین اگرچه بر منطقه اقصای چین تصرف داشت، اما در نتیجه جنگ ۱۹۶۲ این منطقه را کاملا در کنترول خود درآورد و حالا بخشی از ایالت مسلمان نشین سنکیانگ است.

هند و چین ۴۰۵۶ کیلومیتر مرز مشترک دارند. چهار ایالت هند – اوتاراکند، هیماچال پرادش، سیکیم، آروناچال پرادش – و نیز منطقه لداخ با کشور چین هم مرز است. اما چون مرزهای هر دو کشور به گونه رسمی تعیین نشده، هر یکی شان بر هر منطقه ای که تسلط دارند آنجا را مرز می خوانند. از همین جاست که مرز طولانی میان چین و هند به «خط کنترول واقعی» (Line of Actual Control) یاد می شود.

مشکل از اینجا پیدا می شود که چین و هند هر از گاهی بر مناطق تحت سیطره یکدیگر هم ادعا می کنند، که سبب خشونت می گردد. زیرا چین ادعای هند در مورد اقصای چین را رد می کند و خودش بر ایالت شرقی هند «آروناچال پرادش» ادعای مالکیت دارد. چین می گوید : ۹۰ هزار مربع کیلومیتر خاک او که اکنون در ایالت آروناچال پرادش، هند موقعیت دارد، بخشی از تبت است و آن را تبت جنوبی می خواند. از همینست که چین «خط مک ماهون» را، که ایالت آروناچال پرادش هند را از چین جدا می سازد، به حیث مرز رسمی میان چین و هند قبول ندارد. چنانکه «خط دیورند» میان هند متحد و افغانستان از کارنامه انگلیس هاست، خط مک ماهون نیز در سال ۱۹۱۴ میلادی به ابتکار انگلیس ها، مرز میان چین و هند تعیین شده بود.

بعضی ها شاید فکر کنند ایالت جامو و کشمیر منطقه جنجالی تنها میان هند و پاکستان است. اما واقعیت اینست که چون لداخ تا پارسال شامل ایالت جامو و کشمیر زیر کنترول هند بود و لداخ منطقه جنجالی میان چین و هند است، بناءً هرگاه هند در اگست سال گذشته، حیثیت نیمه خودمختاری ایالت جامو و کشمیر را لغو و لداخ را به حیث ایالت مستقل یا تحت کنترول دولت مرکزی اعلام کرد، این تصمیم دولت نارندرا مودی برای چین هم قابل قبول نبود. چنانچه در سطور فوق هم گفته شد که تحرکات اخیر نظامی در منطقه لداخ رخ داده است. گویا در قضیه ایالت جامو و کشمیر و منطقه لداخ، چین و پاکستان هر دو با هند درگیر هستند.

از سوی دیگر، نیپال با ۸۱٪ جمعیت هندو، پس از هندوستان دومین کشور هندونشین در روی زمین است. هند و نیپال تقریبا ۱۸۰۰ کیلومیتر مرز مشترک دارند و ایالت های اوتاراکند، اوتارپرادش و بهار کشور هند با نیپال متصل است. البته؛ نیپال با چین هم ۱۴۱۴ کیلومیتر مرز مشترک دارد، که بیشتر آن را سلسله کوه های همالیا تشکیل می دهد. درین اواخر نزاع هند و نیپال نیز به سرخط خبرها تبدیل شده است.

در گذشته، نیپال نه تنها روابط عمیق با کشور هند داشت، بلکه در سائر عرصه های زندگی به خصوص تعلیم، تجارت و دفاع بر هند انحصار می کرد. بیشتر سیاستمداران نیپال در هند درس خوانده اند و کهنه ترین حزب آن کشور «کنگره نیپال»، که تا مدت زیادی رهبری کشور را به عهده داشت، گویا شاخه «کنگره هند» شناخته می شد. هند و نیپال در سال ۱۹۵۰ میلادی پیمانی را امضا کرده بودند، که در نتیجه آن؛ هند روابط خارجی نیپال را تقریبا در کنترول خود درآورد. اگر چه این پیمان بعدا ترمیم شد، اما هند هنوز هم از نیپال می خواهد باید چین دران کشور جایی پیدا نکند.

اما اکنون نیپالی ها نه تنها خواهان گسترش روابط تجارتی بلکه حامی برقراری روابط نظامی با چین نیز هستند. نیپال می خواهد علی رغم مخالفت هند، روابط خود را با چین وسعت دهد و حتی شامل طرح چینای «راه ابریشم جدید» یا «یک کمر بند و یک جاده» نیز شده است.

آنچه نیپالی ها را به خشم آورده، اینست که ؛ هند برای رسانیدن اکمالات به نیروهای خود در مرز با چین، مشغول تعمیر چهار سرک است. یکی ازین سرک های چهارگانه ۸۰ کیلومیتر طول دارد و ۱۹ کیلومیتر آن از داخل خاک نیپال می گذرد. نیپال برای اثبات مالکیت خود بر آن زمین، نقشه ای را پخش کرد، که سبب ناخشنودی شدید هند گردید. وزیر دفاع هند راج نات سینگ علی رغم ادعای نیپالی ها، اعلان کرد که کار اعمار سرک دوام می دهد. همان بود که مردم نیپال در برابر این زورگویی هند، به تظاهرات پرداختند. در حقیقت، مردم نیپال نیز شکار رقابت های هند و چین شده اند.

در چنین روزگاری که تنش ها بین کشورهای همسایه و منطقه رو به افزایش است، سازمان «سارک» ناپدید است.

با سپاس از مجله حقیقت

Related posts